1 stycznia 2024 r. zmianie uległo minimalne wynagrodzenie za pracę, które w przypadku pracownika zatrudnionego na pełnym etacie wzrosło z kwoty 3.600 zł obowiązującej w grudniu 2023 r. do 4.242 zł. Wynagrodzenie to ponownie wzrośnie 1 lipca do poziomu 4.300 zł.

Jednocześnie, również 1 stycznia 2024 r., rozszerzony został katalog składników wynagrodzenia, których nie uwzględnia się przy obliczaniu wynagrodzenia minimalnego. Do składników wymienionych w art. 6 ust. 5 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu doszedł dodatek za szczególne warunki pracy.

W art. 1 pkt 11 ustawa ta wyjaśnia, że za dodatek taki uważa się dodatek do wynagrodzenia z tytułu wykonywania pracy w warunkach szczególnie uciążliwych lub szczególnie szkodliwych dla zdrowia, pracy związanej z dużym wysiłkiem fizycznym lub umysłowym albo pracy szczególnie niebezpiecznej, przysługujący pracownikowi na zasadach określonych w odrębnych przepisach, układzie zbiorowym pracy, innym opartym na ustawie porozumieniu zbiorowym, regulaminie wynagradzania, statucie określającym prawa i obowiązki stron stosunku pracy, umowie o pracę lub spółdzielczej umowie o pracę.

Wzrost minimalnego wynagrodzenia za pracę skutkuje automatycznym wzrostem minimalnych podstaw wymiaru pracowniczych składek na ubezpieczenia społeczne i na ubezpieczenie zdrowotne. W okresie od 1 stycznia do 30 czerwca 2024 r. podstawa składek na ubezpieczenia społeczne w przypadku pracownika zatrudnionego na pełnym etacie nie może być niższa niż 4.242 zł, a podstawa składki zdrowotnej niż 3.660,42 zł (4.242 zł – 581,58 zł, tj. składki na ubezpieczenia społeczne finansowane ze środków pracownika). Zmiana ta skutkuje wzrostem obciążeń składkowych, których wysokość po stronie pracodawcy określa tabela nr 1.

Tabela 1. Zmiana obciążeń składkowych po stronie pracodawcy po zmianie podstawy minimalnej

Kolejnym wskaźnikiem, który uległ zmianie z początkiem 2024 r., jest roczna podstawa wymiaru składek emerytalno-rentowych, o której mowa w art. 19 ustawy systemowej i po przekroczeniu której płatnicy mają obowiązek zaprzestania naliczania wspomnianych składek. Popularnie zwana jest ona roczną kwotą graniczną.

Prognozowane przeciętne miesięczne wynagrodzenie zapisane w projekcie ustawy budżetowej na rok 2024 r., przyjętym przez Radę Ministrów, wynosi 7.824 zł. To oznacza, że roczna podstawa składek emerytalno-rentowych w 2024 r. odpowiada kwocie 234.720 zł (30 x 7.824 zł). Przypomnijmy, że w 2023 r. było to 208.050 zł.

Wzrost minimalnego wynagrodzenia za pracę może też wpłynąć na zakres i charakter ubezpieczeń przy niektórych zbiegach tytułów. Do tych najczęściej występujących w praktyce należy:

1) zbieg umowy zlecenia z umową o pracę zawartą z obcym pracodawcą oraz

2) zbieg kilku umów zlecenia.

W tym pierwszym przypadku stosuje się art. 9 ust. 1–1a ustawy systemowej, zgodnie z którym umowy zlecenia zawarte z obcym pracownikiem objęte są obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalno-rentowymi tylko, gdy podstawa składek na te ubezpieczenia ze stosunku pracy, w przeliczeniu na okres miesiąca, jest niższa od minimalnego wynagrodzenia za pracę. Objęcie zleceniobiorcy obowiązkiem wspomnianych ubezpieczeń oznacza także powstanie obowiązku ubezpieczenia wypadkowego. Ubezpieczenie chorobowe jest z kolei dobrowolne. Natomiast ubezpieczenie zdrowotne jest obowiązkowe bez względu na wysokość dochodu z umowy o pracę.

Wzrost wynagrodzenia minimalnego może więc skutkować rozszerzeniem zakresu ubezpieczeń zleceniobiorcy będącego równocześnie pracownikiem innego płatnika składek – z obowiązkowego dotychczas ubezpieczenia zdrowotnego na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i zdrowotne.

W przypadku drugiego z wymienionych zbiegów tytułów zastosowanie stosuje się art. 9 ust. 2a ustawy systemowej. Zgodnie z nim, osoby zatrudnione na podstawie kilku umów zlecenia objęte są obowiązkiem ubezpieczeń emerytalno-rentowych tylko z tych umów, których łączna podstawa wymiaru składek na wspomniane ubezpieczenia w danym miesiącu nie osiąga poziomu wynagrodzenia minimalnego, zgodnie z chronologią ich zawierania.

Powyższych wyjaśnień nie stosuje się do umów zlecenia podpisanych z uczniami szkół ponadpodstawowych lub studentami w wieku do ukończenia 26 lat. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 4 ustawy systemowej, ta grupa zleceniobiorców nie jest w ogóle objęta obowiązkiem ubezpieczeń.

Zmiana minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz prognozowanego wynagrodzenia przeciętnego skutkuje także zmianą minimalnej i maksymalnej podstawy wymiaru składek emerytalno-rentowych z tytułu pobytu na urlopie wychowawczym.

Zgodnie z art. 18 ust. 5b oraz ust. 14 ustawy systemowej, podstawę składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe dla tej grupy osób stanowi kwota odpowiadająca 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 tej ustawy.

Podstawa ta nie może jednak być wyższa niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających urlop wychowawczy oraz niższa niż 75% wynagrodzenia minimalnego.

1 stycznia 2024 r. minimalna podstawa składek emerytalno-rentowych w przypadku osób objętych ubezpieczeniami z tytułu pobytu na urlopie wychowawczym wzrosła więc z 2.700 zł (3.600 zł x 75%) obowiązującej w grudniu 2023 r. do 3.181,50 zł (4.242 zł x 75%) i od 1 lipca 2024 r. wzrośnie ponownie do 3.225 zł (4.300 zł x 75%).

Natomiast podstawa maksymalna wzrosła z kwoty 4.161 zł (6.935 zł x 60%) do 4.694,40 zł (7.824 zł x 60%) – oczywiście o ile zachowana zostanie stawka prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego zapisana w projekcie ustawy budżetowej na 2024 r.

Pracodawcy składający dokumenty za pracowników objętych ubezpieczeniami z tytułu urlopu wychowawczego powinni przy tym pamiętać, że zgodnie z wyjaśnieniami ZUS dostępnymi na stronie internetowej tej instytucji (www.zus.pl), w przypadku pracowników zatrudnionych na pełnym etacie, którzy muszą mieć zagwarantowane wynagrodzenie minimalne, podstawa składek z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym nie może być niższa od aktualnie obowiązującego minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Jedynie w przypadku osób zatrudnionych na niepełnym etacie, którzy w umowie o pracę zagwarantowaną mają kwotę wynagrodzenia minimalnego pomniejszoną proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy, podstawę składek stanowi odpowiednio pomniejszona kwota aktualnego wynagrodzenia minimalnego, nie niższa niż 75% wynagrodzenia minimalnego.

Kolejnym ze wskaźników, który zmienił się 1 stycznia 2024 r., jest minimalna oraz maksymalna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne u przedsiębiorców spełniających wymogi określone w art. 18c ustawy systemowej, korzystających z tzw. małego ZUS-u.

Zgodnie z art. 18c ust. 2 ustawy systemowej, w ich przypadku podstawa składek na ubezpieczenia społeczne nie może przekraczać 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia rocznej kwoty granicznej i nie może być niższa niż 30% minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Tabela 2. Minimalna i maksymalna podstawa składek na ubezpieczenia społeczne przy tzw. małym ZUS-ie w grudniu 2023 r. i w 2024 r.

Od 1 stycznia 2024 r. zmianie uległa także minimalna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne u przedsiębiorców spełniających warunki określone w art. 18a ustawy systemowej, a więc korzystających z tzw. podstawy preferencyjnej.

W przypadku tej grupy ubezpieczonych podstawę składek na ubezpieczenia społeczne w okresie pierwszych 24 miesięcy od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak od 30% wynagrodzenia minimalnego.

W grudniu 2023 r. podstawa minimalna wynosiła więc 1.080 zł (3.600 zł x 30%), 1 stycznia 2024 r. wzrosła do kwoty 1.272,60 zł (4.242 zł x 30%). Od 1 lipca 2024 r. będzie to 1.290 zł (4.300 zł x 30%).

1 stycznia 2024 r. zmianie uległa również wysokość podstawy wymiaru tzw. pełnych składek na ubezpieczenia społeczne, płaconych przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą.

Zgodnie z art. 18 ust. 8 ustawy systemowej, w tym przypadku podstawę składek na ubezpieczenia społeczne stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak od 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia rocznej kwoty granicznej. W 2023 r. minimalna podstawa wynosiła więc 4.161 zł (6.935 zł x 60%), a 1 stycznia 2024 r. wzrosła do 4.694,40 zł (7.824 zł x 60%).

Wzrost wynagrodzenia minimalnego może też skutkować wyłączeniem niektórych osób z obowiązku odprowadzania za nie składek na Fundusz Pracy oraz Fundusz Solidarnościowy. Zgodnie bowiem z art. 104 ust. 1 oraz art. 107 ust. 1 ustawy o promocji zatrudnienia, obowiązek naliczania składek na pierwszy z wymienionych funduszy powstaje wówczas, gdy podstawa obowiązkowych składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, w przeliczeniu na okres miesiąca, odpowiada co najmniej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę.

Natomiast w stosunku do drugiego z wymienionych funduszy stosuje się art. 4 ust. 1 ustawy o Funduszu Solidarnościowym. Zgodnie z nim, do składek na ten fundusz stosuje się przepisy dotyczące obowiązkowych składek na FP – w tym uzależniające konieczność ich naliczania od wysokości podstawy obowiązkowych składek emerytalno-rentowych.

Kolejna zmiana, o której powinni pamiętać płatnicy składek w styczniu 2024 r., objęła podstawę składek na ubezpieczenie zdrowotne opłacanych za osoby współpracujące przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej. Podstawę tę określa art. 82 ust. 2ya ustawy zdrowotnej. Zgodnie z nim, podstawę składki zdrowotnej osób współpracujących z osobami prowadzącymi działalność pozarolniczą oraz z osobami, o których mowa w art. 18 ust. 1 ustawy Prawo przedsiębiorców, stanowi kwota odpowiadająca 75% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w IV kw. poprzedniego roku, włącznie z wypłatami z zysku.

Wyjaśnijmy, że przytoczony art. 18 ust. 1 ustawy – Prawo przedsiębiorców mówi o przedsiębiorcach będących osobami fizycznymi, którzy, spełniając warunki określone w tym przepisie, mogą skorzystać z tzw. ulgi na start polegającej na zwolnieniu z obowiązku ubezpieczeń społecznych przez pierwsze 6 miesięcy od podjęcia działalności.

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie z wypłatami z zysku w IV kw. 2022 r. wynosiło 6.965,94 zł. To oznacza, że w 2023 r. składka zdrowotna w przypadku tej grupy ubezpieczonych liczona była od kwoty 5.224,46 zł (6.965,94 zł x 75%). Natomiast nie możemy podać podstawy obowiązującej od stycznia 2024 r., ponieważ w momencie oddania niniejszego opracowania do publikacji nie jest jeszcze znane przeciętne miesięczne wynagrodzenie z IV kw. 2023 r. Poznamy je dopiero w połowie stycznia.

Wzrost minimalnego wynagrodzenia za pracę spowodował także zwiększenie minimalnej podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne u przedsiębiorców, u których podstawa ta nie może być niższa od wynagrodzenia minimalnego. Dotyczy to przedsiębiorców rozliczających się według skali podatkowej czy też płacących podatek liniowy. W ich przypadku minimalna podstawa wymiaru składek wzrosła z kwoty 3.600 zł do 4.242 zł, a sama minimalna składka zdrowotna z 324 zł do 381,78 zł. Zauważmy, że druga podwyżka wynagrodzenia minimalnego (od 1 lipca 2024 r.) nie wpłynie na wysokość podstawy minimalnej składki zdrowotnej – nadal będzie to kwota 4.242 zł.

Na początku roku pracodawcy często wypłacają pracownikom różnego rodzaju świadczenia należne za rok poprzedni. Przykładem mogą tu być:

• wynagrodzenia za grudzień płatne do 10. dnia stycznia,
• różnego rodzaju premie (za IV kwartał, za II półrocze czy też za cały rok ubiegły),
• nagrody z zysku,
• dodatkowe wynagrodzenie roczne dla pracowników sfery budżetowej, zwane popularnie trzynastką.

Tego rodzaju wypłaty należy wykazać w raporcie ZUS RPA oraz może mieć wobec nich zastosowanie § 2 ust. 1 pkt 24 rozporządzenia składkowego. Przywołany przepis wyłącza z podstawy wymiaru składek składniki wynagrodzenia, do których pracownik ma prawo w okresie pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, zasiłku chorobowego, macierzyńskiego, opiekuńczego, świadczenia rehabilitacyjnego, w myśl postanowień układów zbiorowych pracy lub przepisów o wynagradzaniu, jeżeli są one wypłacane za okres pobierania tego wynagrodzenia lub zasiłku. Pracodawcy często zapominają, że wyłączenie to obejmuje tylko kwoty przysługujące za okresy pobierania danego świadczenia chorobowego.

Wzrost wynagrodzenia minimalnego pociągnął też za sobą zwiększenie kwoty zwalniającej z obowiązku naliczania odsetek karnych. Zgodnie z art. 23 ust. 1a ustawy systemowej, nie nalicza się ich, jeżeli ich wysokość nie przekraczałaby kwoty odpowiadającej 1% wynagrodzenia minimalnego.

W grudniu 2023 r. kwota graniczna wynosiła więc 36 zł, 1 stycznia 2024 r. wzrosła do 42,42 zł, a od 1 lipca 2024 r. będzie to 43 zł.

Do 31 stycznia 2024 r. część płatników składek musi złożyć druk ZUS IWA z danymi dotyczącymi 2023 r. Obowiązek ten wprowadza art. 31 ust. 6 ustawy wypadkowej i obejmuje on płatników, którzy spełniają łącznie następujące warunki:

• byli zgłoszeni nieprzerwanie w ZUS jako płatnicy składek na ubezpieczenie wypadkowe w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2023 r. i przez przynajmniej jeden dzień w styczniu 2024 r.,
• w 2023 r. zgłaszali do ubezpieczenia wypadkowego przeciętnie co najmniej 10 osób,
• 31 grudnia 2023 r. byli wpisani do rejestru REGON.

Następny z obowiązków informacyjnych dotyczy płatników składek zatrudniających w 2023 r. emerytów lub rencistów, wobec których zastosowanie mają ograniczenia zarobkowe.

Ta grupa płatników, w terminie do 29 lutego 2024 r., musi przekazać do ZUS informację o wysokości oskładkowanych dochodów osiągniętych przez wspomniane osoby w 2023 r. Obowiązek ten wynika z art. 127 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a termin taki określa § 5 ust. 2 rozporządzenia w sprawie zasad zawieszania świadczeń emerytalno-rentowych.

Zauważmy, że zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy emerytalnej, ograniczenia zarobkowe mają zastosowanie także wobec osób:

• wyłączonych z obowiązku ubezpieczeń emerytalno-rentowych z uwagi na posiadanie prawa do emerytury lub renty,
• wykonujących działalność niepodlegającą obowiązkowi ubezpieczeń emerytalno-rentowych z uwagi na objęcie tym obowiązkiem z innego tytułu.

Mimo że w przypadku tej grupy osób nie występował obowiązek ubezpieczeń emerytalno-rentowych, płatnicy składek powinni przekazać do ZUS informację o osiągniętych przez nie dochodach.

Do końca lutego 2024 r. płatnicy składek muszą także przekazać osobom ubezpieczonym roczną informację m.in. o składkach przekazywanych do ZUS w poszczególnych miesiącach 2023 r. oraz wypłaconych świadczeniach chorobowych i przerwach w opłacaniu składek, w celu ich weryfikacji przez każdą z osób, których dane te dotyczą. Obowiązek ten wprowadza art. 41 ust. 8 ustawy systemowej, przy czym nie dotyczy on płatników składek, którzy wymagane informacje przekazywali ubezpieczonym, na ich wniosek, w cyklu miesięcznym, chyba że osoba taka wystąpi o przekazanie również informacji rocznej.

Płatnicy, którzy w 2023 r. opłacali chociażby za jedną osobę składki na Fundusz Emerytur Pomostowych, muszą z kolei do 2 kwietnia 2024 r. przygotować i złożyć zgłoszenie ZUS ZSWA.

Obowiązek ten wynika z art. 38 ust. 1–2 ustawy o pomostówkach, przy czym wyznaczony przez ustawę termin to 31 marca, ale w roku bieżącym przypada on w niedzielę, a 1 kwietnia jest drugim dniem świąt Wielkanocnych, a więc dniem ustawowo wolnym od pracy.

Przypomnijmy, że zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o pomostówkach, składki na FEP opłaca się za pracownika, który spełnia łącznie następujące warunki:

• urodził się po 31 grudnia 1948 r.,
• wykonuje pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu tej ustawy.

Tabela 3. Wyjaśnienia dotyczące wypełniania ZUS ZSWA

1 stycznia 2024 r. część płatników składek mogła uzyskać prawo do wypłaty świadczeń chorobowych, część zaś mogła uprawnienie to stracić. Przypomnijmy, że zgodnie z art. 61 ustawy chorobowej, prawo takie przysługuje płatnikom składek zgłaszającym do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 osób. Liczbę ubezpieczonych ustala się według stanu na 30 listopada poprzedniego roku kalendarzowego, a w przypadku płatników, którzy na ten dzień nie zgłaszali nikogo do ubezpieczenia chorobowego – według stanu na pierwszy miesiąc, w którym dokonali takiego zgłoszenia.

W zależności od tego, czy płatnik uzyskał, czy też utracił omawiane uprawnienie, obowiązują inne zasady wypłacania świadczeń chorobowych przypadających na przełomie roku. Więc:

• jeżeli płatnik 1 stycznia 2024 r. uzyskał prawo do wypłaty świadczeń chorobowych, wypłatę świadczenia rozpoczętą w 2023 r. przez ZUS organ ten będzie kontynuował aż do wystąpienia chociażby jednodniowej przerwy w danej niezdolności do pracy (art. 61 ust. 4 ustawy chorobowej),
• w sytuacji jeśli płatnik 1 stycznia 2024 r. stracił prawo do wypłaty świadczeń chorobowych, świadczenie przysługujące na przełomie 2023/2024 r. powinien wypłacić tylko za okres do 31 grudnia 2023 r., a za pozostały okres wypłatę przejmie ZUS na podstawie dokumentacji przekazanej przez płatnika.

Przedstawione zasady dotyczą oczywiście tylko świadczeń przysługujących z ubezpieczenia chorobowego lub ubezpieczenia wypadkowego. Wynagrodzenie chorobowe jest bowiem zawsze wypłacane przez pracodawcę.

Rozpoczęcie nowego roku kalendarzowego oznacza także nabycie prawa do nowego limitu dni, przez które może być wypłacane wynagrodzenie chorobowe. Przypomnijmy, że zgodnie z art. 92 Kodeksu pracy, przysługuje ono za pierwsze 33 dni lub 14 dni niezdolności do pracy w danym roku kalendarzowym. Ten krótszy limit dotyczy niezdolności do pracy mających miejsce po roku kalendarzowym, w którym pracownik ukończył 50 lat. Może się więc okazać, że od 1 stycznia 2024 r. niektórych pracowników objął limit 14-dniowy, o czym warto pamiętać, żeby uniknąć późniejszych korekt.

1 stycznia 2024 r. ubezpieczeni nabyli również prawo do nowych limitów dni, przez które może być wypłacany podstawowy zasiłek opiekuńczy. Przypomnijmy, że zgodnie z art. 33 ustawy chorobowej, przysługuje on przez okres od 14 dni do 60 dni, w zależności od tego, nad kim sprawowana jest opieka.

Nabycie prawa do nowego limitu może oznaczać konieczność wznowienia wypłaty zasiłku opiekuńczego przypadającego na przełom lat 2023/2024, który został wstrzymany w roku ubiegłym z powodu wyczerpania limitu dni, przez jaki mógł być wypłacany.

Wypłacając świadczenia chorobowe na przełomie lat 2023/2024, pracodawcy powinni pamiętać o obowiązku przeliczenia minimalnych podstaw tego rodzaju świadczeń przysługujących pracownikom. Zgodnie bowiem z art. 45 ustawy chorobowej, podstawa zasiłku chorobowego z tytułu pracy w pełnym wymiarze czasu pracy nie może być niższa od minimalnego wynagrodzenia za pracę, po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71% tego wynagrodzenia. Wzrost wynagrodzenia minimalnego 1 stycznia 2024 r. spowodował więc wzrost minimalnych podstaw pracowniczych świadczeń chorobowych.