Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy ochronie przed potrąceniami podlegają nie tylko wynagrodzenie zasadnicze, ale także dodatkowe składniki wynagrodzenia – zarówno o charakterze obowiązkowym, jak i dobrowolnym, m.in. premie, dodatki, nagrody.

Chronione są również inne świadczenia o charakterze finansowym, niebędące wynagrodzeniem za pracę w ścisłym znaczeniu, jednak pozostające w związku ze stosunkiem pracy, m.in.:

• ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy,
• nagroda jubileuszowa,
• odprawa emerytalna,
• odprawa rentowa,
• odprawa pieniężna w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy,
• odszkodowanie za skrócenie okresu wypowiedzenia,
• odszkodowanie za rozwiązanie umowy o pracę z naruszeniem prawa,
• wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy spowodowanej chorobą,
• wynagrodzenie urlopowe.

Zatem egzekucją można objąć nie tylko wynagrodzenie za wykonaną pracę, ale również wszelkie inne pieniężne składniki dodatkowe, jakie otrzymuje pracownik. Należy jedynie rozstrzygnąć, które z nich podlegają ochronie (na zasadach omówionych wyżej), a które są z niej wyłączone. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje pewne ograniczenia w dokonywaniu egzekucji. Wskazuje na konkretne przedmioty, prawa i świadczenia, z których nie wolno potrącać żadnych wierzytelności.

Sumy i świadczenia w naturze, przyznane z przeznaczeniem na pokrycie wydatków lub wyjazdów w sprawach służbowych (art. 831 § 1 pkt 1 kpc), nie podlegają egzekucji. Oznacza to, że nie można dokonać potrąceń z należności i diet wypłaconych pracownikowi odbywającemu podróż służbową na polecenie przełożonego. Trzeba jednak pamiętać o zastrzeżeniu, że gdy prowadzona jest egzekucja świadczeń alimentacyjnych, to podlega jej 50% kwot diet.

Nie można zająć świadczeń, których celem jest zrekompensowanie pracownikowi poniesionych przez niego wcześniej wydatków. Chodzi tu m.in. o:

• ekwiwalenty za pranie i konserwację obuwia i odzieży roboczej, za używanie własnej odzieży i obuwia roboczego,
• ekwiwalenty za używanie przez pracownika własnych narzędzi, materiałów lub sprzętu na potrzeby pracodawcy,
• ryczałty za używanie przez pracownika samochodu prywatnego do celów służbowych czy też zwroty za przejazdy lokalne według ewidencji przebiegu pojazdu, tzw. kilometrówki.

Ekwiwalent za pranie odzieży

29-letni pracownik (niebędący uczestnikiem PPK) uprawniony do podstawowych kosztów uzyskania przychodu i kwoty zmniejszającej miesięczne zaliczki podatkowe (300 zł) za przepracowanie całego lipca 2022 roku otrzymał:

• wynagrodzenie za pracę w kwocie 3.900 zł brutto oraz
• ekwiwalent pieniężny za pranie i naprawę odzieży roboczej w wysokości 60 zł miesięcznie (zwolniony z opodatkowania i oskładkowania).

Komornik dokonał zajęcia wynagrodzenia tego pracownika na poczet świadczenia alimentacyjnego (zaległość ok. 7.000 zł).

W takim przypadku pracodawca dokona potrącenia z wynagrodzenia za pracę należnego za część miesiąca. I nie może włączyć ekwiwalentu do kwoty, od której dokona potrąceń, ponieważ ekwiwalent za pranie i naprawę odzieży roboczej nie podlega egzekucji (nie jest dla pracownika przysporzeniem majątkowym). Skoro kwota wynagrodzenia brutto wyniosła 3.900 zł, pracownik powinien otrzymać kwotę netto na poziomie 2.988,43 zł. Maksymalnie pracodawca może więc zająć kwotę 1.793,06 zł (3/5 × 2.988,43 zł). W przypadku potrącania świadczeń alimentacyjnych nie obowiązuje kwota wolna od potrąceń. Stąd po potrąceniu kwota pensji do wypłaty powiększona o ekwiwalent powinna wynieść 1.255,37 zł (2.988,43 zł – 1.793,06 zł + 60 zł).

Sąd Najwyższy w wyroku z 17 lutego 2004 r. (sygn. akt I PK 217/03) stwierdził, że odprawa emerytalna (art. 921 kp) podlega ochronie przed potrąceniami jak wynagrodzenie za pracę. Oznacza to, że dodatkowa wypłata dla pracowników odchodzących na rentę lub emeryturę w postaci jednomiesięcznej odprawy z tego tytułu jest chroniona tak jak wynagrodzenie za pracę. Nie zmienia to jednak faktu, że jeśli pracownik w jednym miesiącu otrzymuje pensję i przedmiotową odprawę, wówczas oba te świadczenia trzeba zsumować i od tak ustalonej kwoty dokonać potrącenia, stosując (jedną) kwotę wolną od potrąceń.

Nagroda jubileuszowa nie jest wynagrodzeniem w ścisłym znaczeniu, alepodlega ochronie przed potrąceniem na zasadach wynikających z art. 87 kp. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, z którego wynika, że wynagrodzenie za pracę w kwestii potrąceń (zgodnie z art. 87–91 kp) należy rozumieć szeroko. I uznać za jego składniki również kwoty odpraw pieniężnych, ekwiwalentów za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, nagród jubileuszowych, odpraw emerytalno-rentowych i odszkodowań (wyrok SN z 12 maja 2005 r., sygn. akt I PK 248/04 oraz z 17 lutego 2004 r., sygn. akt I PK 217/03).

Nagroda jubileuszowa

Sytuacja 1

Pracownik z winy nieumyślnej wyrządził pracodawcy szkodę. W takiej sytuacji odpowiada on do wysokości 3-krotnego wynagrodzenia. Pracodawca nie może potrącić jednak tego odszkodowania z nagrody jubileuszowej. Wynika to z faktu, że katalog należności możliwych do potrącenia z wynagrodzenia za pracę jest zamknięty. Należności inne niż wymienione w przepisach mogą być potrącane z wynagrodzenia pracownika tylko za jego zgodą wyrażoną na piśmie. Co w praktyce oznacza, że bez zgody pracownika pracodawca nie może dokonać takiego potrącenia także z nagrody jubileuszowej.

Sytuacja 2

Pracownik w wieku 45 lat (niebędący uczestnikiem PPK) wynagradzany stawką 3.300 zł brutto miesięcznie otrzymał lipcu 2022 roku nagrodę jubileuszową za 25 lat. Zgodnie z regulaminem wynagradzania wynosi ona 100% wynagrodzenia zasadniczego. W miesiącu tym pracodawca otrzymał tytuł wykonawczy na zaspokojenie świadczeń niealimentacyjnych(pracownik ma niespłacony kredyt na ponad 20.000 zł). To oznacza, że na lipcowej liście płac pracownik otrzyma nagrodę jubileuszową pomniejszoną o zajęcie wynagrodzenia do 50% netto. Obliczenia kwoty, jaką otrzyma komornik, należy dokonać od łącznej wypłaty wynagrodzenia i nagrody jubileuszowej (która podlega zwolnieniu z oskładkowania). Pracownikowi przysługują podstawowe koszty uzyskania przychodu oraz ulga podatkowa.

Obliczenie maksymalnej kwoty potrącenia i wynagrodzenia do wypłaty

Po odjęciu od wynagrodzenia netto maksymalnej kwoty potrącenia pozycja do wypłaty (2.741,64 zł) jest wyższa od kwoty wolnej od potrąceń (tj. 2.363,56 zł). Oznacza to, że komornikowi można przekazać maksymalną obliczoną kwotę potrącenia (tj. 2.741,65 zł). Nie jest to jednak kwota pełnej nagrody jubileuszowej, która po potrąceniu podatku wynosi 2.904,00 zł (3.300 zł – 3.300 zł x 12%).

Nagroda jubileuszowa i należności alimentacyjne

Gdyby pracownik miał egzekwowane zaległe należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych, to od sumy pensji i „jubileuszówki” netto należałoby potrącić kwotę w wysokości 3/5 (czyli 60%). Wynika to z tego, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego (np. z wyrokiem z 17 lutego 2004 r., sygn. akt I PK 217/03) m.in. nagroda jubileuszowa podlega w zakresie dokonywania potrąceń takim samym zasadom jak wynagrodzenie za pracę. W odniesieniu do tego świadczenia pracodawca jest więc zobowiązany stosować ogólne zasady dokonywania potrąceń, m.in. dopuszczalną granicę potrąceń.

W przypadku potrąceń na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych kwota wolna nie obowiązuje również przy potrąceniach z nagrody jubileuszowej rozumianej jako element wynagrodzenia.

Obliczenie wysokości potrącenia zaległości z tytułu alimentów oraz ustalenie kwoty do wypłaty

W przypadku gdy sąd pracy przyzna byłemu pracownikowi odszkodowanie w związku z nieuzasadnionym wypowiedzeniem mu umowy o pracę, któremu do dnia rozwiązania umowy o pracę pracodawca potrącał część pensji w ramach zajęcia komorniczego (np. niealimentacyjnego), przed wypłatą odszkodowania należy upewnić się, czy długi zostały spłacone.

W przypadku gdy pracownik nie spłacił długów, pracodawca powinien dokonać potrącenia na podstawie tytułu egzekucyjnego z zasądzonego przez sąd odszkodowania. Należności wynikające z tytułu egzekucyjnego na zaspokojenie innych świadczeń niż alimentacyjne, po dokonaniu odliczeń (składki na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne, zaliczka na podatek dochodowy), podlegają ochronie do wysokości 1/2 wynagrodzenia z zastrzeżeniem, że wolna od potrąceń pozostanie kwota netto minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Należy bowiem pamiętać, że przez wynagrodzenie rozumie się wszystkie przypadające pracownikowi z tytułu wykonanej pracy stałe i ruchome składniki. Do wynagrodzenia wlicza się również wypłaty za prace wykonane dodatkowo, różnego rodzaju nagrody oraz wszelkie inne dochody, jakie pracownik uzyskuje w związku z pozostawaniem w stosunku pracy, niebędące wynagrodzeniem w ścisłym tego słowa znaczeniu, np.:

• odprawę emerytalną,
• nagrody jubileuszowe,
• ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop wypoczynkowy.

A tak szeroko rozumiane wynagrodzenie, jako świadczenie wynikające ze stosunku pracy, podlega szczególnej ochronie.

Przedstawiony wyżej pogląd utrzymuje się w orzecznictwie sądowym, jak również w doktrynie. To oznacza, że do innych świadczeń, takich jak np. odprawa czy odszkodowanie, mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy o ochronie wynagrodzenia za pracę, a więc również przepisy dotyczące dopuszczalności dokonywania potrąceń z wynagrodzenia. Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 12 maja 2005 r. (sygn. akt I PR 248/04, OSNP 2006/1–2/12), zarówno wynagrodzenie za pracę, jak i odszkodowanie są świadczeniami ze stosunku pracy o charakterze pieniężnym. Odszkodowanie pełni funkcję podobną jak wynagrodzenie za pracę, a mianowicie zapewnia pracownikowi środki na utrzymanie i zaspokojenie innych potrzeb. Jak stwierdził sąd, wynagrodzenie za pracę „jest w istocie zbiorczą nazwą dla rozmaitych wypłat dokonywanych przez pracodawcę na rzecz pracownika (…). Można więc przyjąć, że odszkodowanie z tytułu wadliwego rozwiązania umowy o pracę ze względów funkcjonalnych i aksjologicznych powinno być w zakresie ochrony traktowane jak wynagrodzenie, które pracownik otrzymałby, gdyby nie został w sposób bezprawny pozbawiony możliwości wykonywania pracy”. Powstaje więc pytanie: jak w praktyce pracodawca powinien dokonać potrącenia z odszkodowania? Ponieważ w czasie między ustaniem stosunku pracy a ogłoszeniem wyroku przez sąd były pracownik mógł spłacić swój dług w całości bądź komornik mógł wyegzekwować dług w inny sposób, np. przez zajęcie rachunku bankowego dłużnika, pracodawca powinien skontaktować się z komornikiem w celu ustalenia bieżącej wysokości długu. Po potwierdzeniu, że dług nie został spłacony, pracodawca dokonuje potrącenia z odszkodowania na zasadach ogólnych.

Pracownicy, którzy mają zajęcie komornicze alimentacyjne i inne niż świadczenie alimentacyjne, a jednocześnie jest im wypłacane dodatkowe wynagrodzenie roczne, muszą liczyć się z tym, że z tego dodatkowego wynagrodzenia potrącenie będzie dokonane nawet w całości. Trzynastka, jako świadczenie o charakterze finansowym, związane ze stosunkiem pracy, również podlega ochronie, ale może być w pełni przeznaczona na pokrycie należności alimentacyjnych.

W przypadku zajęcia niealimentacyjnego podlega ochronie tak jak inne składniki wynagrodzenia.Nagroda z zakładowego funduszu nagród, dodatkowe wynagrodzenie roczne (tzw. trzynastka) oraz należności przysługujące pracownikom z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej podlegają egzekucji na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych do pełnej wysokości.

Oznacza to, że w przypadku trzynastki nie ma ograniczenia do 3/5 jej wysokości przy potrącaniu zaległych alimentów. W pełni może być ona przeznaczona na pokrycie należności alimentacyjnych. Natomiast w przypadku należności innych niż alimentacyjne potrąceń dokonuje się na zasadach ogólnych, tj. z uwzględnieniem granic potrąceń oraz kwoty wolnej.

Świadczenia pieniężne z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie są składnikami wynagrodzenia za pracę. Ale są to niewątpliwie świadczenia związane ze stosunkiem pracy. Wypłaty socjalne nie mieszczą się jednak w pojęciu należności pracowniczych. A to oznacza, że nie mogą być potrącane na takich samych zasadach jak pensja. Ochrona przed potrąceniami, wynikająca z Kodeksu pracy, w zasadzie dotyczy tylko wynagrodzenia w rozumieniu przepisów prawa pracy.

Mimo że przewidziane w Kodeksie postępowania cywilnego potrącenia z wynagrodzenia dotyczą wynagrodzenia w szerszym tego słowa znaczeniu, według Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej świadczenia z ZFŚS nie mają charakteru wynagrodzenia, nie stanowią ekwiwalentu za wykonaną pracę, nie zależą od wyników pracy. Świadczenie z ZFŚS nie jest wynagrodzeniem za pracę w rozumieniu Kodeksu pracy i nie podlega zajęciu w myśl przepisów art. 881 kpc (stanowisko MPiPS z 21 czerwca 2011 r.).

W związku z tym, że świadczenia socjalne nie są wynagrodzeniem za pracę, oznacza to, że w ocenie wielu praktyków nie podlegają one ochronie przed egzekucją właściwą dla płacy pracowniczej(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 17 lutego 2004 r., sygn. akt I PK 217/03, OSNP 2004/24/419). W konsekwencji nie mają do nich zastosowania ograniczenia w potrąceniach, przewidziane w art. 87–91 kp. Komornik, dysponując prawomocnym tytułem egzekucyjnym, może więc zażądać przekazania danego świadczenia socjalnego w całości na poczet długu.Powstaje zatem kolejna kontrowersja wokół potrąceń, których miałby dokonywać pracodawca.

Żadna z tych metod do końca nie może być zakwestionowane, gdyż stanowiska organów są w tym zakresie niejednoznaczne. Wydaje się jednak, że pracodawca nie powinien dokonywać potrąceń ze świadczeń pochodzących z funduszu socjalnego, z uwagi na charakter tych świadczeń i przeznaczenie tego funduszu. Świadczenia socjalne – chociaż stanowią przychody ze stosunku pracy – nie są wynagrodzeniem za pracę. Mają – jak sama nazwa wskazuje – charakter socjalny, tj. powinny służyć wsparciu pracowników znajdujących się w trudniejszej sytuacji materialnej. Stąd zasadniczym kryterium przyznawania świadczeń z funduszu socjalnego jest kryterium socjalne, tj. stan majątkowy pracownika, sytuacja rodzinna, zdrowotna itp.

W przypadku jednak gdy tytuł wykonawczy obejmuje nie tylko pensję za pracę i pozostałe należności związane ze stosunkiem pracy, ale również inne wierzytelności przysługujące pracownikowi wobec pracodawcy, pracodawca będzie zobowiązany dokonać takich potrąceń. Inaczej wygląda to u pracodawców, którzy w ramach prowadzenia działalności socjalnej przyznają pracownikom różnego rodzaju świadczenia ze środków własnych, np. dofinansowanie do wypoczynku (m.in. świadczenia urlopowe). Podlegają one wówczas zajęciu w całości i nie powinno do nich rozszerzać się interpretacji, która pozwala nie dokonywać potrąceń ze świadczeń finansowanych z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.

Tabela. Potrącenia z wybranych świadczeń pracowniczych