
Zdarza się, że w zgłoszeniu ZUS ZSWA pracodawcy nie wykazują osób, za których składki na Fundusz Emerytur Pomostowych opłacane były – z różnych powodów – przez krótki okres, np. kilku dni.
Obowiązek złożenia druku wprowadza art. 38 ustawy o emeryturach pomostowych, zgodnie z którym płatnik składek musi przekazać omawiane zgłoszenie za każdego pracownika, za którego był obowiązany opłacać składkę na FEP.
Strzałka ZUS Jednocześnie żaden przepis ustawy nie uzależnia tego obowiązku od długości okresu, za jaki składki te były odprowadzane. W poradniku dotyczącym sposobu wypełniania druku ZSWA na swojej stronie internetowej ZUS przewiduje obowiązek jego złożenia nawet w sytuacji, gdy praca szczególna świadczona była tylko przez jeden dzień. W takim przypadku datą rozpoczęcia pracy szczególnej oraz datą jej zakończenia będzie ten sam dzień.
Wypełniając zgłoszenie ZUS ZSWA, pracodawcy powinni pamiętać o tym, że zgodnie z art. 12 ustawy o emeryturach pomostowych, przy ustalaniu okresów pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał wynagrodzenie albo świadczenie z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Przypomnijmy, że pracownikom przysługują następujące świadczenia chorobowe: wynagrodzenie chorobowe, zasiłek chorobowy, zasiłek opiekuńczy, zasiłek macierzyński oraz świadczenie rehabilitacyjne.
Pobieranie przez pracownika któregoś z wymienionych świadczeń skutkuje więc powstaniem przerwy w pracy szczególnej. O tym zapominają płatnicy i wykazują w druku ZUS ZSWA nieprzerwany okres pracy szczególnej mimo korzystania przez daną osobę ze zwolnienia lub zwolnień lekarskich.
Pracownik na zwolnieniu lekarskim – jak wypełnić ZUS ZSWA
Pracownik, za którego przez cały 2022 r. istniał obowiązek opłacania składek na FEP, przebywał na zwolnieniach lekarskich w następujących okresach:
Mimo wystąpienia tych przerw pracodawca wykazał w bloku III.B. zgłoszenia ZUS ZSWA za rok ubiegły nieprzerwany okres pracy szczególnej, tj. od 01.01.2022 do 31.12.2022. W przyszłości będzie musiał złożyć ten dokument z danymi dotyczącymi tylko wspomnianego pracownika w trybie korekty (z numerem identyfikatora 002.2022, przy założeniu że będzie to pierwsza korekta za ten rok oraz nie było innych zgłoszeń go dotyczących), gdzie wykaże następujące okresy świadczenia pracy szczególnej:
Z uwagi na to, że w jednym bloku jest miejsce na wykazanie tylko czterech okresów pracy szczególnej, za osobę tę będzie musiał być wypełniony też blok IV.A. oraz blok IV.B. W tym drugim pracodawca poda okres pracy szczególnej przypadający po ostatnim ze zwolnień lekarskich, tj. od 03.12.2022 do 31.12.2022.
Za przerwy w pracy szczególnej uważa się także okresy pobytu pracownika na urlopie wychowawczym, urlopie bezpłatnym, urlopie szkoleniowym, urlopie dla poratowania zdrowia oraz okresy odbywania służby wojskowej.
Pracownik na urlopie bezpłatnym – jak wypełnić ZUS ZSWA
2 listopada 2022 r. na urlopie bezpłatnym przebywała pracownica, za którą przez cały rok ubiegły istniał obowiązek opłacania składek na FEP. Wypełniając zgłoszenie ZUS ZSWA za 2022 r., pracodawca powinien wykazać tu następujące okresy świadczenia pracy szczególnej:
Niektórzy pracodawcy jako przerwę w pracy szczególnej traktują również zwolnienia przysługujące pracownikom z tytułu określonych zdarzeń losowych, np. ślubu lub narodzin dziecka. Popularnie są one zwane urlopami okolicznościowymi, w związku z czym część pracodawców, uznając, że przerwy w pracy szczególnej nie stanowi tylko urlop wypoczynkowy, nie uwzględniają w pracy szczególnej okresów korzystania przez pracownika z tego rodzaju zwolnień. Postępowanie to jest nieprawidłowe i w przyszłości będzie wymagało złożenia stosownych korekt.
Okresu pracy szczególnej nie przerywa także pobyt niepełnosprawnego pracownika na turnusie rehabilitacyjnym. Prawo do tego rodzaju zwolnienia, w wymiarze do 21 dni roboczych, wprowadza art. 20 ustawy o rehabilitacji zawodowej.
Z uwagi na to, że za okres pobytu na turnusie rehabilitacyjnym pracownik nie nabywa prawa do świadczeń chorobowych, tak jak ma to miejsce przy niektórych wyjazdach do sanatorium, zachowując natomiast prawo do wynagrodzenia za pracę, zwolnienie to nie powinno być traktowane jako przerwa w pracy szczególnej. Część pracodawców tak jednak je traktuje.
Następny ze stwierdzanych przez ZUS błędów polega na nieuwzględnianiu w omawianym zgłoszeniu pracowników, którzy zatrudnieni są w normalnych warunkach, a do wykonywania pracy szczególnej zostali przesunięci w ramach dodatkowej umowy na zastępstwo.
Jak już wcześniej wyjaśnialiśmy, w druku ZUS ZSWA należy umieścić wszystkich pracowników, za których istniał obowiązek opłacania składek na FEP bez względu na rodzaj zawartej z nimi umowy o pracę oraz długość okresu, w którym składki te były opłacane.
Umowa na zastępstwo – jak wypełni ZUS ZSWA
Od 7 do 31 marca 2022 r. z 35-letnim pracownikiem posiadającym stosowne uprawnienia pracodawca podpisał dodatkowo umowę o pracę na czas określony, w celu zastępstwa kierowcy karetki pogotowia w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności w pracy (choroby). Umowa ta zawarta została na 1/2 etatu i praca w jej ramach świadczona była w godzinach wieczornych. Z uwagi na wiek zastępcy oraz fakt wykonywania w tym okresie pracy uznanej przez ustawę o emeryturach pomostowych za pracę o szczególnym charakterze, umowa na zastępstwo była oskładkowana na FEP. Wspomniany pracownik powinien więc być wykazany w zgłoszeniu ZUS ZSWA z:
W praktyce występują też sytuacje, kiedy to pracownik wykonujący prace szczególne przeniesiony zostaje na okres przejściowy do pracy niewymienionej w ustawie o emeryturach pomostowych.
Okres świadczenia pracy w warunkach normalnych – bez względu na jego długość – stanowi przerwę w pracy szczególnej. W druku ZUS ZSWA pracodawca musi więc oddzielnie wykazać okresy pracy szczególnej przypadające przed przeniesieniem i po przeniesieniu.
Czasowe przeniesienie do pracy w warunkach normalnych – jak wypełnić ZUS ZSWA
Z uwagi na chorobę pracownika zajmującego się rozliczaniem kierowców autobusów komunikacji miejskiej do wykonywania tej pracy został przeniesiony jeden z takich kierowców, w wieku 40 lat, zatrudniony na pełnym etacie. Przeniesienie obejmowało okres od 3 do 31 października 2022 r. W zgłoszeniu ZUS ZSWA za rok ubiegły pracodawca powinien wykazać pracownika z:
Jako okresy pracy szczególnej powinien podać następujące okresy:
Pracownik objęty obowiązkiem naliczania składek na FEP może też być zatrudniony na podstawie kolejnych dwóch lub większej liczby umów o pracę, np. najpierw na podstawie umowy na okres próbny, a następnie umowy na czas nieokreślony lub umowy czasowej (na czas określony).
Przy wypełnianiu zgłoszenia ZUS ZSWA nie ma znaczenia, na podstawie ilu kolejnych umów o pracę oraz na podstawie jakich ich rodzajów zatrudniony był pracownik. Istotne jest natomiast to, czy między poszczególnymi umowami wystąpiły przerwy, czy też były one zawierane na następujące bezpośrednio po sobie okresy. Od tego uzależniony będzie bowiem sposób wykazania okresów pracy szczególnej.
Zmiana rodzaju umowy – jak wykazać w ZUS ZSWA
Z dniem 1 lutego 2022 r. zatrudnionych zostało dwoje pracowników na stanowiskach kierowcy autobusu komunikacji miejskiej. Z pierwszą z tych osób podpisano najpierw umowę o pracę na okres próbny od 1 lutego do 31 marca, a następnie – z dniem 1 kwietnia – zawarto umowę na czas nieokreślony. Z drugą osobą podpisana została najpierw umowa na czas określony od 1 lutego do 31 marca, a z dniem 4 kwietnia – umowa na czas nieokreślony. Obaj pracownicy zatrudnieni zostali na pełnym etacie i z uwagi na ich wiek, istniał obowiązek opłacania za nich składek na FEP. Wypełniając zgłoszenie ZUS ZSWA za rok ubiegły, w blokach dotyczących pracy szczególnej pracodawca powinien:
Następną z sytuacji, w których pracodawcy popełniają błędy przy wypełnianiu druku ZUS ZSWA, jest zmiana wymiaru czasu pracy mająca miejsce w okresie objętym zgłoszeniem.
Część pracodawców wykazuje wówczas nieprzerwany okres pracy szczególnej, a jako wymiar czasu pracy podaje etat po zmianie. Tymczasem praca szczególna powinna być podzielona na dwa okresy i wykazana oddzielnie dla każdego z wymiarów czasu pracy obowiązujących danego pracownika w roku objętym zgłoszeniem.
Błąd ten ma związek z faktem, że przy wypełnianiu raportu ZUS RCA za miesiąc, w którym pracownikowi zmieniony został etat, podaje się wymiar czasu pracy obowiązujący po zmianie.
Zmiana wymiaru czasu pracy – jak wykazać w ZUS ZSWA
Przez cały 2022 r. 36-letni pracownik zatrudniony był na stanowisku kierowcy pojazdu uprzywilejowanego (karetki pogotowia):
Z uwagi na to, że był to ten sam rodzaj pracy szczególnej i nie wystąpiły w niej żadne przerwy, pracodawca w bloku III.B. zgłoszenia ZUS ZSWA za rok ubiegły podał:
Po zauważeniu błędu pracodawca będzie musiał złożyć ZUS ZSWA w trybie korekty (identyfikator 002.2022 – przy założeniu, że będzie to pierwsza korekta i nie było innych zgłoszeń za ten rok), z danymi dotyczącym tylko tego pracownika. Kodem tytułu ubezpieczenia nadal będzie kod 01 10 XX, natomiast pracę szczególną rozpisze w dwóch pozycjach:
W praktyce możemy się również spotkać z sytuacją, że w roku ubiegłym pracownikowi zmieniony został rodzaj wykonywanej przez niego pracy szczególnej, czego skutkiem będzie zmiana jej kodu wykazywanego w zgłoszeniu ZUS ZSWA.
Pracodawcy zgłaszają wątpliwości dotyczącego tego, czy muszą wtedy wypełnić bloki III.A. i IV.A. w ZUS ZSWA, czy też wystarczy wypełnić tylko pierwszy z nich. Otóż, prawidłowy jest drugi sposób postępowania, ponieważ omawiana zmiana dotyczy rodzaju pracy szczególnej, a nie danych identyfikacyjnych pracownika, które wykazywane są w bloku III.A., IV.A. i dalszych wspomnianego formularza.
Zmiana rodzaju pracy szczególnej – jak wykazać w ZUS ZSWA
Przez cały 2022 r. 39-letni pracownik zatrudniony był w PKP na pełnym etacie, wykonując pracę uznaną przez ustawę o emeryturach pomostowych za pracę o szczególnym charakterze:
Pracodawca powinien wykazać pracownika w zgłoszeniu ZUS ZSWA za rok ubiegły w następujący sposób:
- w polu 01 podaje pracowniczy kod tytułu ubezpieczenia (01 10 XX), w polu 02 kod pracy szczególnej 205, w polach 03–04 datę od 01.01.2022 do 15.09.2022, a w polu 05 ułamek 1/1,
- w polu 06 podaje kod pracy szczególnej 206, w polach 07–08 datę od 16.09.2022 do 31.12.2022,
- w polu podaje 09 ułamek 1/1.
Kolejną ze zmian wpływających na sposób wypełnienia zgłoszenia ZUS ZSWA jest zmiana kodu tytułu ubezpieczenia. Najczęściej ma to związek z przyznaniem pracownikowi któregoś ze świadczeń emerytalno-rentowych lub stopnia niepełnosprawności albo ich utratą. Zmianie ulega wtedy odpowiednio piąta lub szósta cyfra w pracowniczym kodzie tytułu albo obie – w przypadku przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy.
Zauważmy, że zgodnie z art. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o:
Zmiana tego rodzaju zgłaszana jest na bieżąco poprzez wyrejestrowanie pracownika z ubezpieczeń na druku ZUS ZWUA z dotychczasowym kodem tytułu ubezpieczenia i ponowne do nich zgłoszenie za pomocą druku ZUS ZUA – z kodem nowym. Wyrejestrowanie i zgłoszenie następuje wówczas z tą samą datą.
Z uwagi na to, że w roku objętym zgłoszeniem u jednej osoby wystąpią dwa różne kody tytułu ubezpieczenia wykazywane w druku ZUS ZSWA, za pracownika takiego należy wypełnić dwa komplety bloków w tym dokumencie, tj. III.A. + III.B. oraz IV.A. + IV.B. Dotyczyć one będą pracy szczególnej wykonywanej w ramach każdego z tych kodów.
Zmiana kodu tytułu ubezpieczenia – jak wypełnić ZUS ZSWA
11 października 2022 r. 48-letniej osobie zatrudnionej na stanowisku ratownika medycznego na pełnym etacie przyznana została renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Z tym też dniem pracodawca zgłosił w ZUS zmianę kodu tytułu ubezpieczenia – z dotychczasowego 01 10 00 na 01 10 21. Na wspomnianym stanowisku osoba ta przepracowała cały rok ubiegły i z uwagi na wiek opłacane były za nią składki na FEP. Wypełniając zgłoszenie ZUS ZSWA za 2022 r., pracodawca powinien wykazać wspomnianego pracownika w następujących blokach:
Dodatkowe bloki w druku ZUS ZSWA muszą też być wypełnione w sytuacji, jeśli w roku objętym zgłoszeniem pracownik zmienił nazwisko. Najczęściej dotyczy to pracownic, które wyszły za mąż przyjmując nazwisko męża.
Nazwisko pracownika należy do danych identyfikacyjnych podawanych w bloku III.A., IV.A. i dalszych. Jeżeli więc w danym roku pracownik objęty zgłoszeniem zmienił nazwisko, musi być wykazany w dwóch odrębnych blokach zawierających dane identyfikacyjne. To z kolei oznacza, że należy wypełnić za niego dwa bloki dotyczące pracy szczególnej – nawet, jeżeli była to praca tego samego rodzaju i nie wystąpiły w niej żadne przerwy.
Zmiana nazwiska – w jaki sposób wpływa na wypełnienie ZUS ZSWA
Przez cały 2022 r. 32-letnia pracownica zatrudniona była na pełnym etacie jako kontroler ruchu lotniczego. 24 września wyszła za mąż, czego skutkiem była zmiana nazwiska – z panieńskiego, tj. Kowalska na nazwisko męża, tj. Nowak. Z tym też dniem pracodawca wyrejestrował ją z ubezpieczeń z dotychczasowym nazwiskiem i ponownie do nich zgłosił z nazwiskiem nowym. Wypełniając zgłoszenie ZUS ZSWA za rok ubiegły, pracodawca powinien wykazać pracownicę:
Pracodawcy często zgłaszają wątpliwości dotyczące terminu na złożenie druku ZUS ZSWA za pracownika, którego umowa o pracę uległa rozwiązaniu lub wygaśnięciu w trakcie roku objętego zgłoszeniem.
Ustawa o emeryturach pomostowych w art. 38 ust. 2 informuje, że omawiane zgłoszenie płatnik powinien przekazać w terminie do 31 marca danego roku kalendarzowego, za poprzedni rok kalendarzowy. Samo rozwiązanie lub wygaśnięcie umowy o pracę nie zmienia tego terminu, chyba że rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło z powodu przejścia pracownika na emeryturę pomostową. W takiej sytuacji, w myśl art. 38 ust. 3-4 przywołanej ustawy, druk ZUS ZSWA – z danymi tylko tego pracownika – należy przekazać w ciągu 7 dni od dnia zgłoszenia wniosku o emeryturę.
Inny termin obowiązuje też w przypadku upadłości lub likwidacji płatnika składek. Stosownie do art. 28 ust. 5–6 ustawy o emeryturach pomostowych zgłoszenie ZUS ZSWA powinno być przekazane wówczas do ZUS nie później niż w dniu złożenia dokumentu wyrejestrowującego płatnika.
Jeżeli pracodawca nie wykaże w druku ZUS ZSWA pracownika, który powinien być w nim ujęty, w przyszłości będzie musiał złożyć dodatkowe zgłoszenie z danymi dotyczącymi tylko tej osoby.
Pracodawca nie wykazał pracownika w ZUS ZSWA, którego powinien wykazać – co należy zrobić
W zbiorczym zgłoszeniu ZUS ZSWA za rok ubiegły (identyfikator 001.2022) pracodawca omyłkowo nie ujął pana Janusza Kowalskiego, który przez cały 2022 r. zatrudniony był na 3/4 etatu na stanowisku ratownika medycznego. Z uwagi na wiek (33 lata) za osobę tę opłacane były składki na FEP. Po zauważeniu błędu pracodawca będzie musiał złożyć dodatkowy druk ZUS ZSWA, wypełniając go w następujący sposób:
Jeżeli w druku ZUS ZSWA pracodawca wykaże pracownika, którego nie powinien wykazywać, będzie musiał wycofać zgłoszenie dotyczące tej osoby. W tym celu powinien złożyć ZUS ZSWA w trybie korekty z danymi dotyczącymi tego pracownika, pozostawiając w nim niewypełnione pola dotyczące pracy szczególnej (blok III.B.).
Wycofanie niepotrzebnie złożonego ZUS ZSWA – jak przygotować
W zgłoszeniu zbiorczym ZUS ZSWA za rok 2022 r. pracodawca omyłkowo wykazał pracownika, który objęty był obowiązkiem opłacania składek na FEP w 2021 r. Natomiast, z uwagi na zmianę stanowiska składki te nie były za niego opłacane w 2022 r. Po zauważeniu błędu pracodawca będzie musiał złożyć druk ZUS ZSWA z danymi dotyczącymi tylko tego pracownika, wypełniony w następujący sposób:
Art. 5, art. 20 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 100 ze zm.).
Art. 12, art. 35-39 oraz załączniki nr 1 i 2 do ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 164).
Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 20 grudnia 2020 r. w sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygujących, zgłoszeń płatnika składek, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych korygujących, zgłoszeń danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, raportów informacyjnych, oświadczeń o zamiarze przekazania raportów informacyjnych, informacji o zawartych umowach o dzieło oraz innych dokumentów (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r. poz. 1349 ze zm.).
Wiedza i Praktyka Sp. z o.o.
ul. Łotewska 9a
03-918 Warszawa