Zgodnie z nowym brzemieniem § 4 w art. 182 1aKodeksu pracy każdemu z pracowników – rodziców dziecka przysługiwać będzie wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego w ramach wymiarów wymienionych powyżej (odpowiednio 41 tygodni lub 43 tygodnie albo 65 tygodni lub 67 tygodni). Prawa tego nie będzie można przenieść na drugiego z rodziców dziecka. Jest to zupełna nowość w przepisach. Skorzystanie z urlopu rodzicielskiego w wymiarze co najmniej 9 tygodni oznacza wykorzystanie przez pracownika przysługującej tylko jemu części urlopu.

Tak jak dotychczas, pracownik może łączyć korzystanie z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu, w wymiarze nie wyższym niż 1/2 etatu. Urlop rodzicielski udzielany będzie na pozostałą część wymiaru czasu pracy.

Dla tej grupy osób wymiar urlopu rodzicielskiego również zwiększył się o 9 tygodni, przy czym tu także obowiązuje zasada, że każdemu z rodziców dziecka przysługuje wyłączne prawo do urlopu w tym właśnie wymiarze (9 tygodni), którego nie można przenieść na drugiego z rodziców. Oznacza to, że w sytuacji, jeśli z urlopu rodzicielskiego będzie korzystał tylko jeden z uprawnionych pracowników, wspomniane dodatkowe 9 tygodni nie zostanie wykorzystane.

W wyniku omawianej nowelizacji uchylony został art. 179 1kp oraz zmienione zostało brzmienie przepisów kp mówiących o tym, że urlopu rodzicielskiego udziela się bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego lub po wykorzystaniu urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego. Nowelizacja likwiduje więc ograniczenie mówiące o tym, że urlop rodzicielski może być udzielony tylko bezpośrednio po zakończeniu jednego z wymienionych wyżej okresów.

Następną ze zmian wprowadzonych nowelizacją jest zwiększenie liczby części, na jakie może być dzielony urlop rodzicielski. Urlop rodzicielski jest udzielany jednorazowo albo nie więcej niż w 5 częściach, nie później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko skończy 6. rok życia. Na 5 części dzielić można również urlop rodzicielski przysługujący z tytułu przyjęcia dziecka na wychowanie

Poprzednio urlop ten mógł być dzielony maksymalnie na 4 części przypadające bezpośrednio jedna po drugiej albo bezpośrednio po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający części urlopu rodzicielskiego.

Urlop rodzicielski w wymiarze do 16 tygodni mógł być jednak udzielony w terminie nieprzypadającym bezpośrednio po poprzedniej części tego urlopu albo nieprzypadającym bezpośrednio po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający części tego urlopu.

Po zmianie, pracownicy uzyskali większą swobodę w dostosowywaniu sposobu wykorzystania urlopu rodzicielskiego do swoich potrzeb. Po pierwsze, zwiększyła się liczba części urlopu, a po drugie – poszczególne części nie muszą przypada bezpośrednio jedna po drugiej.

Ułatwieniem w dostosowywaniu sposobu korzystania z urlopu rodzicielskiego do potrzeb pracowników służy również uchylenie przepisów narzucających wymaganą długość poszczególnych części tego urlopu. Dotychczas każda z części urlopu rodzicielskiego musiała odpowiadać wielokrotności tygodnia i jednocześnie żadna z nich nie mogła być krótsza niż 8 tygodni, z pewnymi wyjątkami.

Od 26 kwietnia ograniczenia te nie obowiązują. To pracownik będzie decydował, ile dni mają trwać poszczególne części przysługującego mu urlopu rodzicielskiego, oczywiście z zastrzeżeniem, że urlop nie będzie mógł być podzielony na więcej niż 5 części.

W wyniku omawianej nowelizacji uchylony został art. 179 1kp, który w § 1 mówił o tym, że pracownica, nie później niż 21 dni po porodzie, może złożyć wniosek o udzielenie jej, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, urlopu rodzicielskiego w pełnym przysługującym wymiarze. Popularnie wniosek ten był zwany wnioskiem o udzielenie urlopu rodzicielskiego w trybie tzw. z góry.

Po zmianach obowiązuje więc jeden termin na złożenie wniosku o udzielenie omawianego urlopu wynoszący nie mniej niż 21 dni przed planowanym rozpoczęciem korzystania z urlopu. Ten sam termin obowiązuje przy wnioskowaniu o udzielenie urlopu rodzicielskiego z tytułu przyjęcia dziecka na wychowanie.

Od 26 kwietnia 2023 r. zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego przysługuje w wysokości 70% podstawy jego wymiaru.

W przypadku złożenia wniosku, o którym mowa w art. 30a ustawy zasiłkowej, zasiłek macierzyński za cały okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz urlopu rodzicielskiego będzie wynosił 81,5% podstawy wymiaru. Wobec zasiłku przysługującego za 9 tygodni urlopu rodzicielskiego, którego nie można przenieść na drugiego z rodziców obowiązywać jest to stawka wynosząca 70%.

Zgodnie z art. 30a ustawy chorobowej po nowelizacji:

• ubezpieczona – matka dziecka, nie później niż 21 dni po porodzie, może złożyć pisemny wniosek o wypłacenie jej zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze, z wyłączeniem 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przysługujących wyłącznie drugiemu rodzicowi,
• ubezpieczony, nie później niż 21 dni po przyjęciu dziecka na wychowanie i wystąpieniu do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka albo po przyjęciu dziecka na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, może złożyć pisemny wniosek o wypłacenie mu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze – również z wyłączeniem wspomnianych 9 tygodni.

W obu tych przypadkach zasiłek macierzyński za okres 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przysługującego wyłącznie jednemu uprawnionemu, wynosić będzie 70% podstawy wymiaru.

Jednocześnie, zgodnie z nowo dodanym ust. 3g do art. 31 ustawy zasiłkowej oraz znowelizowanym ust. 4 w przywołanym artykule, w przypadku:

• niewykorzystania ani jednego dnia zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego w pierwszym roku życia dziecka, zasiłek macierzyński za okres tego urlopu przysługiwać będzie w wysokości 70% podstawy wymiaru,
• niewykorzystania w pierwszym roku życia dziecka ani jednego dnia zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego w wysokości 81,5%, przysługiwać będzie jednorazowe wyrównanie pobranego zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu macierzyńskiego do wysokości 100% podstawy wymiaru, przy czym wyrównanie to będzie następować na wniosek ubezpieczonego.

Omawiana nowelizacja wprowadza też prawo do zupełnie nowego urlopu, zwanego urlopem opiekuńczym. Zasady jego przyznawania zawiera nowo dodany rozdział Ia do działu siódmego Kodeksu pracy.

Od 26 kwietnia pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego urlop opiekuńczy w wymiarze 5 dni, w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej członkiem rodziny albo zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która wymaga opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych. Żaden przepis nie wyjaśnia jednak, co należy rozumieć pod pojęciem „poważnych względów medycznych”. Natomiast za członka rodziny uważa się syna, córkę, matkę, ojca lub współmałżonka.

Urlop jest udzielany w dni, które są dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, a do jego udzielenia wymagany będzie wniosek pracownika złożony w postaci papierowej lub elektronicznej w terminie nie krótszym niż jeden dzień przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Przysługujące dni wolne pracownik może wykorzystać jednorazowo lub w częściach.

We wniosku należy podać: imię i nazwisko osoby wymagającej opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych, przyczyna konieczności zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia oraz w przypadku członka rodziny – stopień pokrewieństwa z pracownikiem albo w przypadku osoby niebędącej członkiem rodziny – jej adres zamieszkania.

Wobec osób wnioskujących o udzielenie urlopu opiekuńczego lub korzystających z takiego urlopu, odpowiednio stosuje się przepisy art. 177 § 1, 1 1 , 4 i 4 1, art. 186 4i art. 188 1kp, dotyczące m.in. ochrony stosunku pracy oraz gwarancji powrotu po zakończeniu urlopu na to samo lub równorzędne stanowisko pracy.

Mimo, że okres urlopu opiekuńczego wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze, za okres pobytu na tym urlopie pracownik nie zachowa prawa do wynagrodzenia – będzie to więc urlop bezpłatny.

W czasie pobytu na urlopie opiekuńczym pracownik nie nabędzie również prawa do świadczeń chorobowych.

W przeciwieństwie do urlopu wypoczynkowego urlop opiekuńczy nie ulegnie przerwaniu lub przesunięciu na inny termin w przypadku choroby.